Phần 1 - Nguyên lý chung

Lý thuyết nền của toàn khóa học: kế toán là gì, theo dõi những đối tượng nào, dựa trên nguyên tắc gì và chịu sự điều chỉnh của những văn bản pháp lý nào theo Thông tư 99/2025/TT-BTC.

Trang này có hai video ở khung bên: bài giảng chính "Đối tượng kế toán" và video bổ trợ "Hệ thống văn bản pháp quy" — hãy xem video trước, sau đó đọc phần tóm tắt dưới đây.

Bản chất và chức năng của kế toán

Kế toán là quá trình thu thập, xử lý, kiểm tra, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính cho người quản lý và các bên liên quan. Theo tinh thần TT99, bản chất của kế toán thể hiện qua ba khía cạnh:

• Ngôn ngữ của kinh doanh: chuyển các giao dịch mua bán, đầu tư, sản xuất thành con số trên tài khoản và báo cáo tài chính để mọi đối tượng đọc hiểu được.
• Khoa học về thông tin: dùng các phương pháp đặc thù — chứng từ, tính giá, đối ứng tài khoản, tổng hợp cân đối — để thông tin có hệ thống, khách quan, trung thực.
• Nền tảng quản trị nội bộ: doanh nghiệp không áp dụng máy móc mẫu có sẵn mà tự xây dựng quy chế kế toán để kiểm soát rủi ro và tối ưu nguồn lực.

Từ đó, kế toán có ba chức năng chính: thông tin (cung cấp số liệu quá khứ qua báo cáo tài chính và số liệu hiện tại về tồn kho, công nợ, tiền); kiểm tra, kiểm soát (soát tính hợp pháp trước nghiệp vụ, giám sát định mức trong nghiệp vụ, kiểm kê và đối chiếu sau nghiệp vụ); hỗ trợ ra quyết định (phân tích điểm hòa vốn, biên lợi nhuận, dự báo dòng tiền).

Đối tượng kế toán: kế toán theo dõi những gì

Thứ nhất, tài sản — nguồn lực do doanh nghiệp kiểm soát, có khả năng mang lại lợi ích kinh tế tương lai: tài sản ngắn hạn dùng hết hoặc chuyển thành tiền trong một năm (tiền, phải thu, hàng tồn kho); tài sản dài hạn thu hồi trên một năm (nhà xưởng, máy móc, phần mềm).

Thứ hai, nguồn vốn — trả lời câu hỏi "tài sản từ đâu mà có", gồm nợ phải trả (vay ngân hàng, nợ người bán, thuế phải nộp) và vốn chủ sở hữu (vốn góp, lợi nhuận chưa phân phối).

Thứ ba, sự vận động của tài sản và nguồn vốn: doanh thu và thu nhập khác làm tăng lợi ích kinh tế, chi phí làm giảm; chênh lệch giữa chúng là kết quả kinh doanh (lãi hoặc lỗ), xác định cuối kỳ trên TK 911.

Phân biệt đúng đối tượng giúp hạch toán đúng tài khoản (mua máy móc là tài sản, chi sửa chữa nhỏ là chi phí) và lập đúng báo cáo: tài sản, nguồn vốn lên Báo cáo tình hình tài chính; doanh thu, chi phí lên Báo cáo kết quả kinh doanh.

Phương trình kế toán cơ bản

Tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu

Khi muốn thấy sự vận động trong kỳ, phương trình được mở rộng:

Tài sản = Nợ phải trả + (Vốn góp + Doanh thu − Chi phí)

Ví dụ nhanh: doanh nghiệp có tổng tài sản 5.000.000.000 đồng, nợ phải trả 2.000.000.000 đồng, thì vốn chủ sở hữu chắc chắn là 3.000.000.000 đồng. Mọi nghiệp vụ phát sinh đều làm hai vế biến động cùng nhau, phương trình không bao giờ lệch — đây chính là cơ sở của phương pháp ghi sổ kép.

4 nguyên tắc kế toán cần nắm theo TT99

• Cơ sở dồn tích: ghi nhận tại thời điểm phát sinh, không phụ thuộc thời điểm thu, chi tiền — bán chịu vẫn ghi doanh thu ngay khi giao hàng.
• Hoạt động liên tục: báo cáo lập trên giả định doanh nghiệp tiếp tục hoạt động bình thường, nên tài sản ghi theo giá gốc, không theo giá thanh lý.
• Giá gốc và giá trị hợp lý: tài sản ghi ban đầu theo giá gốc; TT99 chú trọng hơn giá trị hợp lý với một số công cụ tài chính.
• Ưu tiên bản chất hơn hình thức (điểm mới): ghi nhận doanh thu, chi phí theo bản chất kinh tế của giao dịch, không chỉ theo tên gọi trên giấy tờ.

Sai sót thường gặp

• Viết sai phương trình kế toán, ví dụ "Tài sản = Vốn chủ sở hữu − Nợ phải trả".
• Nhầm chi phí với tài sản: máy móc đủ điều kiện TSCĐ là tài sản, chi sửa chữa nhỏ là chi phí trong kỳ.
• Ghi doanh thu theo thời điểm thu tiền thay vì thời điểm phát sinh — vi phạm cơ sở dồn tích.
• Hiểu "nguồn vốn" chỉ là tiền: nguồn vốn là nguồn hình thành tài sản, gồm cả nợ phải trả.
• Tiếp tục dùng tên tài khoản cũ theo TT200 khi doanh nghiệp đã chuyển sang danh mục TT99.